TS. Trần Minh Tùng: Người học có thể tự tìm kiếm câu trả lời, nhưng ai là người dạy họ đặt đúng câu hỏi?
Trong thời đại Internet và AI, tìm kiếm thông tin không còn là trở ngại lớn nhất của người học. Chỉ với vài thao tác, họ có thể tiếp cận hàng nghìn tài liệu, tạo nội dung hoặc tìm lời giải cho một vấn đề cụ thể. Nhưng khả năng tìm được câu trả lời không đồng nghĩa với năng lực xác định đúng vấn đề, đánh giá thông tin và đưa ra quyết định phù hợp.
Người học cần biết mình đang tìm điều gì, câu hỏi đó xuất phát từ bài toán nào, thông tin nào đáng tin cậy và kết quả có thể được sử dụng ra sao. Khoảng cách giữa “biết tìm” và “biết giải quyết” chính là nơi vai trò của người thầy cần được nhìn nhận lại.
Đây cũng là khoảng trống mà TS. Trần Minh Tùng – Chuyên gia đào tạo AI thực chiến và Trưởng Ban Đào tạo FSB Đà Nẵng nhận ra qua quá trình làm việc với doanh nghiệp và đào tạo học viên tại Viện Quản trị & Công nghệ FSB, Trường Đại học FPT.
Khi vấn đề không nằm ở việc thiếu kiến thức
Trong quá trình làm việc với nhân sự từ vị trí nhân viên tới quản lý, thầy Tùng nhận ra rằng những người không giải quyết được công việc không phải lúc nào cũng vì thiếu nỗ lực hay kiến thức nền tảng. Nhiều khi, kiến thức họ có chưa được chuyển hóa thành cách tiếp cận và năng lực xử lý công việc.
Một người có thể sử dụng thành thạo một công cụ nhưng không biết công cụ đó nên được dùng cho bài toán nào. Họ có thể hoàn thành nhiệm vụ được giao nhưng không nhìn thấy mối liên hệ giữa nhiệm vụ ấy với mục tiêu của tổ chức. Khi đó, điều cần bổ sung là khả năng nhìn nhận vấn đề, đặt câu hỏi phù hợp, lựa chọn cách tiếp cận và kiểm chứng kết quả.
Đây là lý do thầy Tùng không xem đào tạo là quá trình đưa thật nhiều kiến thức vào lớp học. Mục tiêu quan trọng hơn là giúp người học tự xử lý những tình huống chưa có sẵn trong giáo trình. Khi câu trả lời ngày càng dễ tiếp cận, giáo dục cần giúp người học biết phải làm gì với câu trả lời mình tìm thấy.
Kinh nghiệm chỉ có giá trị khi còn khả năng cập nhật
Sau nhiều năm đứng lớp, người thầy thường tích lũy được nhiều kiến thức, kinh nghiệm và phương pháp hiệu quả. Nhưng một phương pháp từng hiệu quả không có nghĩa sẽ phù hợp với mọi lớp học, mọi học viên.
Với thầy Tùng, mỗi lớp học là một bài toán khác nhau. Các học viên cũng có nền tảng, mục tiêu và cách tiếp nhận khác nhau. Vì thế, một nội dung không nên bị đóng khung để truyền đạt theo cùng một cách. Thầy tìm hiểu nhóm học viên trước khi lớp diễn ra và điều chỉnh nội dung, tình huống, cách truyền đạt để phù hợp hơn với những người đang trực tiếp ngồi lắng nghe mình.
Kinh nghiệm, theo đó, không phải lý do để lặp lại lựa chọn cũ, mà là nền tảng để đưa ra lựa chọn phù hợp hơn trong một bối cảnh mới. Trong marketing, thầy thường đặt mình vào vị trí khách hàng để hỏi: khách hàng sẽ nhận được gì, công việc hay cuộc sống của họ được giải quyết như thế nào? Từ một câu hỏi thay đổi góc nhìn, cách xây dựng thông điệp và sản phẩm cũng thay đổi theo.
AI làm năng lực đặt vấn đề trở nên quan trọng hơn
AI khiến việc tìm câu trả lời nhanh hơn, nhưng không khiến mọi câu trả lời trở nên đúng hơn. Công cụ có thể tạo nội dung, phân tích dữ liệu hoặc đề xuất ý tưởng, nhưng không tự quyết định được đâu là bài toán quan trọng, dữ liệu nào phù hợp và kết quả nào có thể chịu trách nhiệm trong thực tế.
Thầy Tùng từng có lúc quá tin tưởng vào kết quả do AI tạo ra. Chỉ sau khi đối chiếu với tài liệu thực tế, thầy mới phát hiện dữ liệu có nhiều sai lệch. Bài học rút ra không phải là phủ nhận AI, mà là không đổ lỗi cho công cụ khi người dùng chưa biết cách sử dụng và kiểm chứng.
Người dùng AI cần có tư duy quản trị sự thay đổi, tư duy bảo mật và tư duy chịu trách nhiệm với kết quả. Họ phải xác định AI đang được dùng để giải quyết bài toán nào, kết quả dựa trên cơ sở nào và mình có đủ năng lực để kiểm chứng hay chưa. Đặt đúng câu hỏi, trong trường hợp này, chính là bước đầu của tư duy phản biện và trách nhiệm nghề nghiệp.
Không dạy AI như một bộ công cụ
Theo thầy Tùng, lớp học về AI không nên chỉ là buổi hướng dẫn thao tác trên phần mềm.
“Dạy thuần về công cụ thì dễ lắm; chỉ cần hướng dẫn khoảng một tiếng đồng hồ là xong. Nhưng để thay đổi tư duy và kỹ năng của một con người thì khó khăn hơn rất nhiều.”
Với thầy Tùng, một chương trình AI không nên dừng lại ở việc giúp người học biết thêm một công cụ. Ba lớp năng lực cần đi cùng nhau: Mindset để nhìn đúng bài toán, Skillset để xử lý và kiểm chứng, và Toolset để biến cách tiếp cận đó thành kết quả cụ thể.
Vì vậy, phương pháp Product-based Learning được đặt vào trung tâm của đào tạo thực chiến. Người học cần tạo ra sản phẩm gắn với công việc sau mỗi buổi học. Một học viên marketing có thể xây dựng kế hoạch truyền thông bằng AI; người làm kế toán có thể xử lý một báo cáo tài chính. Sản phẩm ấy cho thấy họ có thể vận dụng kiến thức vào một tình huống cụ thể, thay vì chỉ hoàn thành một khóa học trên giấy.
Người thầy không cung cấp sẵn mọi câu trả lời
Những quan điểm trên đã trở thành cách thầy Tùng làm nghề: đặt mình vào vị trí của người học, nhìn lại phương pháp đang sử dụng và đưa bài giảng gần hơn với những vấn đề họ sẽ gặp trong công việc.
Vai trò của người thầy trong thời đại số không biến mất khi người học có thể tự tìm kiếm thông tin. Ngược lại, người thầy phải giúp họ xác định câu hỏi nào đáng đặt ra, vấn đề nào cần giải quyết trước, thông tin nào cần được kiểm chứng và cách biến kiến thức thành năng lực.
Để làm được điều đó, bản thân người thầy cũng phải liên tục học: học công nghệ mới nhưng không chạy theo công nghệ một cách hời hợt, học từ thế hệ trẻ nhưng không đánh mất nền tảng chuyên môn, và học từ những lần thử nghiệm chưa thành công để điều chỉnh cách dạy và cách làm.
>> Cùng nhìn lại hai tập Outside the Box với những chia sẻ của TS. Trần Minh Tùng về tư duy đổi mới, học tập trọn đời, AI và năng lực làm chủ sự thay đổi.
Tập 1: https://www.youtube.com/watch?v=8ksyOOOd4_I&t=428s
Tập 2: https://www.youtube.com/watch?v=K_tRF_wyItA
