Thuế quan có thể chiếm sóng nhất thời, nhưng vị thế thương mại của Việt Nam được định hình bởi những dịch chuyển sâu hơn trong chuỗi cung ứng.

Trong tổng giá trị thương mại toàn cầu khoảng 32 nghìn tỉ USD, dịch vụ hiện chiếm khoảng 1/4.

Trong 12 tháng qua, thuế quan vẫn luôn ở vị trí trung tâm trong chính sách thương mại Mỹ. Tổng thu thuế năm 2025 vượt 130 tỷ USD, mức cao nhất trong nhiều thập kỷ, phát đi tín hiệu cứng rắn về bảo hộ và tái cân bằng chuỗi cung ứng. Với 25-30% kim ngạch xuất khẩu phụ thuộc vào thị trường này, Việt Nam nghiễm nhiên nằm trong vùng quan sát đặc biệt.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, thuế quan có thể không phải là câu chuyện lớn nhất. Dòng chảy thương mại toàn cầu không chững lại. Đông Nam Á vẫn tăng tốc, trở thành điểm tựa mới trong chiến lược đa dạng hóa của các tập đoàn toàn cầu. Hơn 40% doanh nghiệp ở châu Á cho biết muốn tăng cường giao thương nội vùng tại đây, trong khi 34% cũng đặt mục tiêu mở rộng thương mại với Bắc Á theo Global Trade Pulse Survey của HSBC.

Điều đáng chú ý là tiềm năng này từng bị bỏ ngỏ. Trong 20 năm qua, thương mại nội vùng châu Á (không tính Trung Quốc) chỉ quanh mức 38% tổng thương mại toàn khu vực và gần như không tăng trưởng. Nay, khi chuỗi cung ứng tái cấu trúc, khu vực này được nhìn nhận như một động lực tăng trưởng mới. Việc thực thi RCEP, hiệp định thương mại tự do lớn nhất thế giới, đang tạo thêm lực đẩy cho xu hướng đó.

Theo HSBC, thị phần xuất khẩu toàn cầu của ASEAN đã tăng từ 7,4% năm 2023 lên 9,4% năm 2025, một bước nhảy đáng kể chỉ trong hai năm. Xu hướng này được dự báo còn tiếp diễn trong 2026. Điều đó cho thấy những thay đổi đang diễn ra sâu hơn và mang tính cấu trúc hơn là các cú sốc chính sách ngắn hạn.

Đứt gãy ngắn hạn

Ba đến 5 thập kỷ trước, lựa chọn địa điểm sản xuất gần như chỉ xoay quanh chi phí. Doanh nghiệp đi theo nơi có nhân công rẻ, nhà xưởng rẻ và biên lợi nhuận cao hơn. Hành trình của Nike phản ánh rõ xu hướng đó, khi hãng rời Nhật Bản, chuyển sang Trung Quốc rồi tiếp tục mở rộng xuống Đông Nam Á mỗi khi mặt bằng chi phí thay đổi. Theo thời gian, Việt Nam trở thành cứ điểm sản xuất lớn nhất của Nike, hiện chiếm khoảng 51% sản lượng giày dép và 31% sản lượng quần áo toàn cầu của hãng, cao hơn bất kỳ quốc gia nào khác.

Nhưng logic ấy đang thay đổi. Theo ông Aditya Gahlaut, Giám đốc phụ trách khu vực châu Á, Khối Giải pháp Thương mại Toàn cầu tại HSBC, thuế quan chỉ là “sự gián đoạn ngắn hạn”. Ngày nay, các tập đoàn đa quốc gia lựa chọn nhà máy qua ba lăng kính, bao gồm hiệu quả, khả năng phục hồi và tính bền vững. Hiệu quả không còn là lương thấp, mà là năng suất và khả năng vận hành trơn tru toàn chuỗi. Khả năng phục hồi trở thành ưu tiên sau đại dịch, khi không doanh nghiệp nào muốn lặp lại kịch bản “tất cả trứng trong một giỏ”. Và tính bền vững dần là điều kiện gia nhập thị trường, đặc biệt khi châu Âu siết chặt các tiêu chuẩn môi trường.

Điều đó cũng có nghĩa, quá trình đa dạng hóa sản xuất đã bắt đầu từ trước khi áp lực thuế quan quay trở lại. Địa điểm sản xuất không phải là thay đổi duy nhất, mà còn ở cách vận hành.

Khoảng cách địa lý trung bình của một giao dịch thương mại quốc tế đã tăng đáng kể trong vài thập kỷ qua, từ khoảng 3.500 km lên hơn 5.500 km. Một sản phẩm không còn được sản xuất trọn vẹn tại một quốc gia. Linh kiện có thể được làm ở nhiều nước, vận chuyển qua nhiều chặng, trước khi được lắp ráp và đóng gói tại điểm cuối cùng. Chuỗi cung ứng vì thế dài hơn, nhiều tầng hơn và đòi hỏi khả năng điều phối chính xác hơn bao giờ hết.

“Thách thức hiện nay không chỉ là sản xuất ở đâu, mà là quản lý được một mạng lưới vận hành trải dài qua nhiều quốc gia và nhiều nền tảng”, ông Gahlaut nhận định.

Song song đó, hành vi tiêu dùng cũng chuyển dịch lên nền tảng số. Các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội không chỉ là kênh bán hàng mà đã trở thành hạ tầng thương mại mới. Chuỗi cung ứng phía sau phải vận hành theo nhịp độ của một cú chạm màn hình.

Sự trỗi dậy của dịch vụ

Ngoài địa điểm và hình thức, không kém phần quan trọng chính là giá trị của sản phẩm trong thương mại. Trong tổng giá trị thương mại toàn cầu khoảng 32 nghìn tỉ USD, dịch vụ hiện chiếm khoảng 1/4. Con số này vẫn nhỏ hơn hàng hóa, nhưng tốc độ tăng trưởng lại nhanh gấp đôi. Quan trọng hơn, bản chất của dịch vụ cũng đang thay đổi.

“Trước đây, dịch vụ thường được hiểu là các dịch vụ chuyên nghiệp, tư vấn hoặc CNTT. Tuy nhiên, dịch vụ đang trở thành yếu tố nền tảng ngay cả trong cách chúng ta tiêu dùng các sản phẩm truyền thống”, ông Gahlaut cho biết.

Một chiếc Apple Watch khi được bán ra vẫn là một món hàng hóa hữu hình. Nhưng phần giá trị lớn nhất nằm ở hệ điều hành, dữ liệu, hệ sinh thái ứng dụng, những thứ được xem là dịch vụ số. Mô hình của thiết bị theo dõi sức khoẻ WHOOP còn đi xa hơn, khi khách hàng không chỉ mua thiết bị mà còn trả phí thuê bao hàng tháng để sử dụng công nghệ. Ngay cả thói quen nghe nhạc cũng đã dịch chuyển từ việc sở hữu đĩa CD của Taylor Swift sang trả tiền cho nền tảng như Spotify hay Apple Music. Ranh giới giữa hàng hóa và dịch vụ vì thế ngày càng mờ đi.

Trong môi trường thuế quan cao, điều này còn mang ý nghĩa chiến lược. Dịch vụ không chịu thuế như hàng hóa. Một điểm thú vị là các doanh nghiệp đang áp dụng “kỹ thuật thuế quan” (tariff engineering), để tách một phần giá trị sản phẩm thành thiết kế, công nghệ hay bản quyền,… những yếu tố được ghi nhận là dịch vụ.

“Với Việt Nam, đây là cơ hội nhưng cũng là thách thức”, ông Gahlaut nói. “Sự vươn lên của Việt Nam không phải là ăn may nhờ biến động thuế quan hay căng thẳng thương mại. Đây là quá trình tích lũy nhiều năm”.

Cách đây 10 năm, xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ chỉ bằng khoảng 8% so với Trung Quốc. Đến nay, con số đó đã tăng lên khoảng 40%. Theo đại diện của HSBC, mức tăng này cho thấy sự chuyển dịch diễn ra đều đặn, chứ không phải bùng lên trong một giai đoạn ngắn.

Quan trọng hơn, Việt Nam không chỉ được chọn vì rẻ. Trong các ngành như dệt may, doanh nghiệp trong nước đã chứng minh khả năng sản xuất ổn định và hiệu quả. Ở lĩnh vực điện tử, Việt Nam cũng đang từng bước tham gia sâu hơn vào các khâu có giá trị cao.

Về mặt thách thức, Mỹ chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu, nhưng phụ thuộc quá nhiều vào một thị trường đồng nghĩa với việc dễ tổn thương trước biến động chính sách. Châu Á nội vùng và châu Âu vẫn còn khoảng trống đáng kể, đặc biệt khi các FTA đã ký chưa được tận dụng hết. Mặc dù hiện tại các doanh nghiệp Việt Nam chưa dành nhiều sự quan tâm cho Trung Đông do cảm thấy thiếu thế mạnh về kỹ thuật cao so với các đối thủ từ Hàn Quốc hay Nhật, nhưng đây vẫn được coi là một thị trường rất hấp dẫn cho các dự án kỹ thuật và xây dựng trong tương lai.

Ở chiều sâu, bài toán không phải sản xuất nhiều hơn mà là sản xuất ở nấc cao hơn. Việt Nam đã đi từ giày dép sang điện tử, nhưng nếu muốn bước vào bán dẫn hay các ngành công nghệ cao, đầu tư vào nhân lực chất lượng cao, công nghệ và tham vọng nâng cấp chuỗi giá trị sẽ là điều tiên quyết.

Nguồn: NCĐT

Nghệ thuật tạo ra ma sát bắt đầu từ việc điều khiển thời gian, mà điển hình là sự chờ đợi.

Giá trị của LEGO đến từ chính cảm xúc khi khách hàng biến chúng thành một sản phẩm do chính bàn tay và trí tưởng tượng của bản thân tạo ra.

Khi sở hữu được món hàng sau thời gian chờ đợi, khách hàng có cảm giác tận hưởng thành quả của một quá trình chinh phục.

Việc loại bỏ mọi trở ngại mua hàng đôi khi lại khiến giá trị thương hiệu sụt giảm trong mắt người tiêu dùng.

Mặt trái của cá nhân hóa

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ hiện đại đã đưa trải nghiệm mua hàng chạm đến ngưỡng quá dễ dàng. Mọi thứ hiện nay đều được thiết kế để hiển thị và tiếp cận người tiêu dùng một cách nhanh chóng nhất. Các rào cản thực thể và thời gian dần bị triệt tiêu bởi những dịch vụ mua hàng một chạm, mua sắm trực tiếp trên mạng xã hội hay giao hàng hỏa tốc trong vòng hai tiếng.

Doanh nghiệp sử dụng thuật toán và dữ liệu lớn để khai thác hành vi, vị trí và lịch sử duyệt web nhằm tiếp cận hàng triệu người cùng lúc bằng những nội dung riêng biệt. Đôi khi, các thuật toán dường như còn nhận diện được suy nghĩ của con người trước khi họ kịp nói ra thành lời.

Trong giai đoạn đầu, sự thấu hiểu này mang lại cảm giác cá nhân hóa sâu sắc, khiến khách hàng thấy mình được tiếp cận đúng và chạm đúng nhu cầu. Tuy nhiên, khi công nghệ biến mọi thứ trở nên quá trơn tru, một tác dụng ngược đã xảy ra.

Theo PGS TS Hồ Đắc Nguyên Ngã, Nhà sáng lập Gmartek, khách hàng vốn thích được cá nhân hóa nhưng nếu sự chính xác vượt qua một ngưỡng nhất định, họ sẽ cảm thấy bị theo dõi và nảy sinh cảm giác lo sợ, dẫn đến tình trạng bắt đầu quay lưng với thương hiệu. Các vấn đề về quyền riêng tư cũng trở nên nhạy cảm khi người dùng băn khoăn về nơi lưu trữ dữ liệu cá nhân của mình.

Nghệ thuật tạo ra ma sát

Sự tiện lợi quá mức của việc mua hàng lại trở thành “con dao hai lưỡi” đối với sức hút của thương hiệu. Khi hành trình trải nghiệm quá thuận lợi, não bộ con người sẽ ngừng tiết ra Dopamine, vốn là loại hormone hạnh phúc thường nảy sinh trong quá trình nỗ lực chinh phục hoặc chờ đợi một điều gì đó. Việc mua một món đồ chỉ mất vài giây thao tác trên màn hình thường mang lại giá trị tinh thần thấp hơn hẳn so với một sản phẩm phải tốn công tìm kiếm và chờ đợi.

Hiện tượng này được các chuyên gia gọi là sự sụt giảm “giá trị cảm nhận”. Khi mọi thứ có được quá dễ dàng, sản phẩm có nguy cơ trở nên rẻ rúng và dễ bị lãng quên trong tâm trí người dùng.

Bởi vậy, nghệ thuật tạo ra ma sát bắt đầu từ việc điều khiển thời gian, mà điển hình là sự chờ đợi. Các thương hiệu xa xỉ như Ferrari hay Hermès thường không cố gắng lấp đầy kho hàng để sẵn sàng giao ngay cho khách. Thay vào đó, họ buộc khách hàng phải nằm trong danh sách chờ đợi kéo dài hàng năm trời để sở hữu một chiếc túi Birkin hay một phiên bản xe giới hạn.

Việc này không hề làm giảm doanh số mà ngược lại, nó biến sản phẩm thành một phần thưởng quý giá. Khoảng lặng thời gian chính là lúc khách hàng xây dựng sự kỳ vọng và niềm tự hào về bản thân. Khi sở hữu được món đồ sau một hành trình kiên nhẫn, họ không chỉ mua một vật phẩm mà còn đang tận hưởng thành quả của một quá trình chinh phục.

Một hình thức ma sát khác đến từ quyền được nỗ lực, hay còn gọi là hiệu ứng IKEA. Tâm lý học chỉ ra rằng con người có xu hướng đánh giá cao hơn và yêu thích hơn những sản phẩm mà chính tay họ lắp ráp hoặc đóng góp công sức vào. Quá trình nỗ lực tạo ra thành quả làm tăng giá trị chủ quan của vật phẩm trong mắt người sở hữu.

Thương hiệu đồ chơi LEGO đã vận dụng rất tốt tâm lý này khi khiến nhiều thế hệ người lớn say mê những khối gạch nhựa đơn giản. Giá trị của LEGO đến từ chính cảm xúc khi khách hàng tự tay lắp ráp và biến chúng thành một sản phẩm do chính bàn tay và trí tưởng tượng của bản thân làm ra.

Bên cạnh đó, việc tạo ra sự khan hiếm về mặt thông tin cũng là một cách tiếp cận tinh tế. Trong thời đại mà mọi câu hỏi đều có thể được giải đáp tức thì, việc giữ lại một chút bí mật lại tạo ra sức hút khó cưỡng. Thương hiệu In-N-Out Burger nổi tiếng với các thực đơn bí mật cho phép khách hàng tùy chỉnh món ăn theo sở thích. Điều này đánh trúng tâm lý tò mò, biến việc gọi món thành một trải nghiệm cá nhân đặc biệt và tạo sự gắn kết.

Giá trị kết nối người-người

PGS TS Hồ Đắc Nguyên Ngã cho biết, khách hàng hiện nay đang phân hóa thành hai nhóm rõ rệt, trong đó một nhóm cực kỳ quan tâm đến sự riêng tư, muốn giảm thiểu việc bị theo dõi và mong muốn được tương tác với con người thật. Nghệ thuật ma sát giúp lọc ra những khách hàng thực sự tâm huyết, đồng thời tạo ra cảm giác thuộc về một cộng đồng đặc quyền. Tại đó, sự kết nối giữa người với người được đặt lên trên những thuật toán vô hồn.

Thay vì cố gắng chạy đua công nghệ với những tập đoàn lớn sở hữu hệ thống dữ liệu đồ sộ, các doanh nghiệp có thể tập trung vào giá trị cốt lõi để tạo ra những điểm chạm mang tính cá nhân và thủ công hơn. Những điểm ma sát này có thể khiến quy trình mua hàng chậm lại một chút nhưng lại đổi lấy cảm giác thật hơn và để lại dấu ấn đậm nét trong lòng người tiêu dùng. Một chút ma sát tinh tế và đúng lúc chính là lời khẳng định rằng doanh nghiệp đang trân trọng khách hàng như những cá thể độc lập có cảm xúc, thay vì chỉ sử dụng những dòng mã để theo đuổi doanh thu.

Nguồn: DĐDN